Ο Αριστοτέλης για την τέχνη

Ο Αριστοτέλης ήταν αποφασισμένος να χαράξει και να μελετήσει τη φύση της τέχνης ανεξάρτητα από την ηθική και την πολιτική ( Σε αντίθεση με τον Πλάτωνα, που δεν πίστευε σε αυτό το  διαχωρισμό, ο Αριστοτέλης τον θεωρεί απαραίτητο για την κατανόηση του αντικειμένου).Τοποθετείται προσπαθώντας να δώσει απαντήσεις για το δράμα ( τραγωδία ή κωμωδία ) και την επική ποίηση .

Ποιο είναι, ρωτάει, το γένος στο οποίο ανήκει η ποιητική τέχνη και ποια τα είδη αυτού του γένους ;

Στα κείμενα του χωρίζει την ανθρώπινη σκέψη σε τρία είδη :

• Γνώση (θεωρία)

• Πράξη (πράξις)

• Δημιουργία (ποίηση)

τα οποία είναι υπεύθυνα για την παραγωγή των πράξεων του ατόμου.

Ο Αριστοτέλης στην αισθητική του ορίζει την μιμητική τέχνη ως μια διεργασία μου μοιράζεται σε δυο είδη :

1. Την τέχνη της μίμησης οπτικών εμφανίσεων με την βοήθεια του χρώματος και του σχεδίου
2. Την τέχνη της μίμησης ανθρώπινων πράξεων με την βοήθεια στου στοίχου, τραγουδιού και του χορού (ποίηση) 

Ποια είναι η φύση της ποιητικής τέχνης ;

Στην Αριστοτελική σκέψη τέσσερα αίτια ή τέσσερις τύπους εξήγησης μας δίνουν την απάντηση.

• Το « υλικό » αίτιο είναι « ο χαλκός του ανδριάντα »
• Το « μορφικό » αίτιο είναι «η διάταξη» ή « ο ουσιαστικός χαρακτήρας »
• Το « ποιητικό » αίτιο είναι ο παραγωγικός παράγοντας ( λ.χ. ο γλύπτης και η δραστηριότητα του)
• Το « Τελικό » αίτιο είναι « ο σκοπός, δηλαδή αυτό που για χάρη του υπάρχει κάτι »

για να κατανοήσουμε την ποιητική τέχνη, δεν απαιτείται μόνο να εξετάσουμε αντικειμενικά τα γνωρίσματα των υπαρχουσών τραγωδιών, αλλά μα συμπεράνουμε τι συνιστά μια καλή τραγωδία «τις αιτίες της καλλιτεχνικής αρτιότητας και του αντιθέτου της »

Με λίγα λόγια, ο Αριστοτέλης ενδιαφέρεται για τη βάση της κριτικής, τους λόγους που μπορούμε να αναφέρουμε για να υποστηρίξουμε την συγκριτική αξιολόγηση και τις αιτιολογήσεις που μπορούν να προβληθούν ως απαντήσεις σε μια δυσμενή κριτική

Η « οικεία ηδονή » της τραγωδίας

Οι άνθρωποι πάνε να δουν κάποια τραγωδία επειδή το θέλουν και όχι επειδή είναι υποχρέωση και προφανώς το βίωμα αυτό τους ευχαριστεί. Όπως είναι φυσικό η διαιώνιση του θεσμού της παράστασης δείχνει επίσης ότι υπάρχει μια μοναδική απόλαυση την οποία καλύπτει. Τότε μπορούμε να πούμε ότι η λειτουργιά της τραγικής τέχνης είναι να προσφέρει αυτή την ιδιαίτερη απόλαυση. Αφού λοιπόν υπάρχει κάποιο είδος απόλαυσης μπορούμε να αναλύσουμε τι υπάρχει σε ένα δράμα που μας ελκύει. Ποια είναι η παρόρμηση που παράγει ;

Η απαντήσεις δεν είναι λίγες. (1) Η μίμηση είναι φυσική στον άνθρωπο και η αναγνώριση της μίμησης είναι ευχάριστη, (2) επίσης σύμφυτα στον άνθρωπο είναι η μελωδία και ο ρυθμός και επομένως είναι κατά τεκμήριο, ευχάριστα.

Ως λογικά ζώα χαιρόμαστε τη μίμηση, επειδή η αναγνώριση των όσων συμβαίνουν ,στο κείμενο ή στην σκηνή, είναι μια ειδική περίπτωση μάθησης. Και αφού η μάθηση και ο θαυμασμός προκαλούν ηδονή, όλα όσα συνδέονται μαζί  τους πρέπει να είναι ευχάριστα. Καθετί που μιμείται με επιτυχία κάτι άλλο ακόμα και αν το ομοίωμα δεν είναι ευχάριστο, ο συλλογισμός σύνδεσης του ομοιώματος και του αντικειμένου ταυτίζονται με αποτέλεσμα να μαθαίνουμε κάτι. 

Ο Αριστοτέλης και ο Πλάτων συμφωνούν ότι η γνήσια γνώση δεν άφορα το επιμέρους άλλα το καθόλου ( ουσία ) δηλαδή αυτό που υπάρχει μέσα στο επιμέρους. Η τέχνη απομονώνει  ορισμένα καθόλου, αφαιρετικά, και με την βοήθεια του ποιητή δημιουργεί νέα επιμέρους. Δίνοντας σε εμάς ένα νέο ομοίωμα, δίνοντας ένα είδος απόλαυσης η οποία δίνει γνώση.

Ο Αριστοτέλης γνωρίζοντας τα παραπάνω θεωρεί ως πιο σημαντικά είδη μίμησης τα οποία προκαλούν τα πιο έντονα συναισθήματα είναι ο οίκτος και  φόβος που νιώθει το κοινό βλέποντας μια τραγωδία ή διαβάζοντας ένα κείμενο. Αυτή η κίνηση της ψυχής από το ένα συναίσθημα σε ένα άλλο σε συνδυασμό με την μελωδία και τον ρυθμό στοιχειά τα οποία δίνουν ακόμα πιο ισχυρή συναισθηματική φόρτιση μας οδηγούν την οικεία ηδονή , απόλαυση του θεάματος.

Κάθαρση

Η παραπάνω εισαγωγή μας δίνει την σημαντικότερη θεωρία του Αριστοτέλη για την τέχνη της τραγωδίας και της επικής ποίησης. Η κάθαρση του κοινού μεσώ τον συναισθημάτων. Στην εξέλιξη της μιας ιστορίας το κοινό  νιώθει  για τον ήρωα ή τους ήρωες κάποια συναισθήματα λόγω της έκβασης των γεγονότων στο τέλος καταρρίπτονται καθώς το κοινό καταλαβαίνει ότι ο ήρωας δεν ήταν αυτός που το κοινό νόμιζε, άλλα ότι δεν είχε ιδέα για τις πράξεις του. Για παράδειγμα αναφέρω την  ιστορία του Οιδίποδα .

Ο Λάιος, βασιλιάς της Θήβας, είχε πάρει χρησμό πως το παιδί που θα γεννούσε με την Ιοκάστη θα σκότωνε τον πατέρα του και θα παντρευόταν τη μητέρα του. Έτσι, όταν ο γιος τους γεννήθηκε, τρύπησαν τα πόδια του και τον άφησαν έκθετο στον Κιθαιρώνα. Κάποιος βοσκός βρήκε το βρέφος, το έσωσε και το έδωσε σε άλλο βοσκό, που το παρέδωσε στον αφέντη του, τον βασιλιά της Κορίνθου. Αυτός το μεγάλωσε σαν παιδί του. Όταν ο Οιδίπους μεγάλωσε, αμφιβάλλοντας για την καταγωγή του, πήγε στο μαντείο των Δελφών, όπου πληροφορήθηκε πως υπήρχε χρησμός σύμφωνα με τον οποίο έμελλε να σκοτώσει τον πατέρα του και να παντρευτεί τη μητέρα του. Θέλοντας να αποφύγει την πραγματοποίηση του φοβερού αυτού χρησμού, δεν επέστρεψε στην Κόρινθο και σ' εκείνους που θεωρούσε γονείς του. Στον δρόμο του όμως συνάντησε και αμυνόμενος σκότωσε τον Λάιο, αγνοώντας πως είναι πατέρας του. Όταν έφτασε στην Θήβα, έλυσε το  και κέρδισε τη βασιλεία της πόλεως, παίρνοντας την Ιοκάστη γυναίκα του και αποκτώντας μαζί της τέσσερα παιδιά. Την Θήβα έπληξε όμως φοβερός λοιμός, υπεύθυνος για τον οποίο είναι ο δολοφόνος του Λαΐου. Ο Οιδίπους αναλαμβάνει να τον βρει και να σώσει την πόλη. Στην πορεία αναζήτησης του δολοφόνου, ο ήρωας ανακαλύπτει ποιος είναι πραγματικά ο ίδιος. Όχι μόνο είναι ο φονέας του προηγούμενου βασιλιά της Θήβας, αλλά και δολοφόνος του πατέρα του και σύζυγος της μητέρας του. Ύστερα από την αποκάλυψη της τραγικής αλήθειας, η Ιοκάστη απαγχονίζεται και ο Οιδίπους αυτοτυφλώνεται, εκλιπαρώντας για εξορία και ανησυχώντας για την τύχη των παιδιών του.

 Στην παραπάνω ιστορία παρατηρούμε ακριβώς την λειτουργιά της καθάρσεως που το κοινό επιβάλλεται καθώς γνωρίζει από την αρχή τι θα συμβεί νιώθει το συναίσθημα του φόβου για την έκβαση της ιστορίας άλλα τελικά νιώθει την οίκτο για τον ήρωα καθώς κατάλαβε το λάθος του .  Αυτή η συγκινησιακή κατάσταση του κοινού  είναι η κάθαρση η οποία παρατηρείτε και σε πολλές μεταγενέστερες θρησκευτικές ιστορίες που μας ωθούν στην αποφόρτιση συναισθημάτων.